Prof. Dr. Övgün Ahmet ERCAN

30 Ocak 2010’da Kanada Uçuş Yolları’nın bir jumbo jet uçağıyla, kuzey- güney uzanımı 7500 km olan, karlı And Dağlarını aşarak Şilinin başkenti Santiago’ya geldim. Şili yeryüzünün kuzey-güney doğrultusunda 4 300 km boyunda, ince uzun bir kuşak gibi uzanan, Güney Amerika’nın güney batısında yer alan, dağlık, depremleri bol olan bir ülkesi. En geniş yeri 280 km, en dar yeri 90 km, ortalama 180 km. Batısında Pasifik Okyanusu, doğusunda And Dağları ile Arjantin, güneyinde Antartika, kuzeyinde Peru ile Bolivya olan, yaklaşık yüz ölçümü 750 km² ile yaklaşık Türkiye boyutunda bir ülke.

And Dağlarının enyüksek tepesi Okonkağua(Aconcagua) tepesi 6 300 metre. Yerli dilinde anlamı ‘Yeryüzünün tavanı’ demek. Vina del Mare’den bu dağı karlı doruğunu gördük.

Şili’de demek, yer yüzünün en uzak ucu demekmiş. Başlıca yerlileri; Ayamara ile Mapuço’lar.

Şili eskiden İnka kırallığının bir parçası iken İknalar ortadan kaldırıldıktan sonra Arjan ile birlikte Peru Devlenin bölgesi oluyor.

Şililerin yüzde 95’i yerlilerle karışık melez, yüzde 3,5’u ak derili.

Ülkenin ele geçirilmesinin ana nedeni varlıklı bakır tözü. Yeryüzünü töz üretiminin yüzde 40’ı Şili’deki Amerikan İşletmelerince yapılıyor. Bunun yüzde yirmisini tek başına Şupiyugama töz yatağı karşılıyor.

And Dağları ile Pasifik Baykalı(okyanusu) arasına sıkışmış bir ülke.15 binbin(milyon) kişinin yaşadığı bu ülkede, kişi başına düşen gelir 15 bin dolar ile Türkiye’den 1,5 kat varlıklı. Ancak bu varlık tabandaki insana yansımamış. En az aylık 300 dolar. İşsizlik oranı %8,7. Şili’liler İspanyol ele geçiriciler ile yerlilerin karışımı. Başkent Santiago’nun çoğunu 5 milyon kişi. Çok iyi işleyen bir yer altı yolu var. Santiago, içindeki 80 bilimtey ile bir eğitim-öğretim kenti. O nedenle yolda yolakta çok gençler görülüyor.

And Dağlarının çıplak, ağaçsız olması beni şaşırttı. Karasal kalık(iklim) var. Gündüzleri sıcak(30⁰ C), geceleri ise (10⁰ C ).

Şili’yi ilk kuran Pedro Valdivyo. Santiago’da hemen otelimizin karşısında olan Santa Lucia’da ilk kentin çekirdeğini atıyor. Şili’ye bağımsızlığını 18 Eylül 1819’da kazandıran; General Bernardo O’Higgings(La Alamaeda). Buna Venezualla’da orduları ile gelen Simon Bolivar yardımcı oluyor. 1890’da iç savaş görüyor. 1970’de yüzde 37 oy alan solcu partiden Salvador Allende başa geçiyor. Amerikan töz işletmeleri ile yabancı işletmeleri kamulaştırınca, akçal kısıtlama görüyor. Yönetimi de biz gibi. Ordu dönem dönem yönetime el koyuyor. Toplumun yüzde ellisi, toplumcu Salvador Allende, yüzde ellisi diktatör Pinoşe yanlısı. Allende Amerikan’ın işlettiği bakır tözlerini(madenlerini) 70 başlarında ulusallaştırmıştı. Bunun üzerine girişimde bulunan CIA bağlantılı Amerikan uşağı general Pinoşe’ce 1973’de sarayı bombalanarak öldürülmüştü. Pinoşe geldiğinde 80 bin yurt severi öldürüyor, 5 bin kişi halen yitik. Pinoşe yabancılardan alınan işletmeleri geri verdi, ayrıca özelleştirilme geliştirildi. Yazgıya bakın ki, yönetimden kovulan Pinoşe yaptıkları için yargılandı. Kaçtığı İngiltere’de 1998’de tutuklandı, göz altında tutulduğuğu Şili’deki evinde 2007’de öldü. Bu güne dek başa geçen en iyi başkan görevini 11 Mart 2010’da Pinyara’ya devredecek Fransız kökenli bayan Mişel Basel.  2010’da ki yönetim yeniden Pinoşe yanlısı.

70’li yıllarda buralı bir arkadaşım vardı Jorge Octavio Parra. Kendi ile Stanford Üniversitesinde arkadaşımdı. Jeofizik doktoru olmuştu.

Şişi’de Fransızların üzüm bağları var. Onlardan ünlü Şili çakırlarını(şaraplarını) üretiyorlar.

Şili’de Akdeniz kalığı baskın. Her türlü yemiş, ile göver(sbze) yetişiyor. En ünlü yemişleri üzüm, avakado, badem, mandalina, yeşil elma.

Eski yerli dilinde kura: kaya demek. Azerbaycan Türkçesinde ise kuru: toprak demek. Ayrıca Azerbaycan’da Kura Vadisi var. Kavi su demek.