Prof. Dr. Övgün Ahmet ERCAN

Arjantin’e 27 Ocak 2010’da Sayın Ayk Baklacıoğlu kılavuzluğunda Pronto Tur ile geldim. Yerli kılavuz Florencia Costa adlı saki Akdeniz ile Paraguay kokan bir Arjantinli.

Arjantin Güney Amerika turağının alt doğu kıyıları, doğuda ise And dağlarına dek olan kesimi tutuyor. Ülke az tepelik çoğunlukla düzlük, ayrıca yüzlerce ırmağın suladığı koca, verimli bir ülke. Başkent Bounes Aires. Anlamı “iyi kalık-İklim”. 27 Kırıydan(eyaletten) oluşmuş

Arjantin, 2,5 milyon  km² lik alanı ile yeryüzünün 8. büyük ülkesi. Brezilyanın ¼’ü.  Huni biçiminde Antartika’ya doğru uzanan Arjantin, ayrıca Antartikanında 60⁰ C’lik kesimini de ele geçirmiş. En güneydeki kırıyı Tierra Del Fuego, Antartida e İsdis Del Atlantico Sur. En uçtaki küçük ada olan Forkland İngilterenin. Ötesi İngiltere bu adayı almak isteyen Arjantine karşı 1980’de savaş da açmıştı.

Arjantin’de yaşayan tüm yerlilere topluca verilen ad ‘Oborjin”(Oborgenes).

Arjantin’in Güney ucunda yaşayan yerlilerine ‘Şamanlar’ denilirmiş. Bunların dokuma desenleri biz Türklerin kilim desenleri ile tıpa tıp bir. Kuzeydeki yerlilere ‘Mapuça’ denirmiş. Mapuçalar hem Arjantin’de hem de Şili’de yaşarlarmış. Mapuçalar çok uzun boylu, ayrıca çok iri ayaklıymış. Arjantin’in kuzey batısında yaşayanlara Diagutas, Cotchapures, ortasında, ayrıca Okyanus kıyısında yaşayanlara ise ‘Arauconos’ yerlileri adı verilmiş. Kuzey komşu Paraguay’da yaşayan yerlilere ise ‘Guaranies’ denirmiş. Şamanların ayakları kısa anca gövdeleri uzun, iri kimselermiş. Güney uca yakın, ayrıca çok soğuk olan güneydeki Şamanlar ince uzun kayıklar içinde yaşayan göçmenlermiş. Denizde uzun kaldıklarından kayıklar içinde ateş yakarlar, ısınırlarmış. O nedenle en güney uca ‘yalım’(ateş) ülkesi denmiş. Şamanlar hemen kökü kazınacak ölçüde yok edilmiş. Arada tek tük kalmış mı bilinmiyor.

Arauconos ile Mapuçalara gelince onlarda toptan kıyımdan geçirilmiş. İspanyollar doğudan, ayrıca batıda ki Şili’de saldırarak tümünü öldürmüşler. Ancak, And dağlarının doruklarına çıkan tek tük kişiler sağ kalabilmişler. Mapuça ile Arauconos lar küçük bölümü Şili’de büyük bölümü Arjantin’de olan Patagonya’da yoğun olarak yaşarlarmış. Patagonya; “Ayağıyla iz bırakanlar” anlamına geliyormuş. Konuştukları dilin adı Keçuva(Keçua), bu gün dil olarak Arjantin- BA Bilimteyinde(üniversitesinde) öğretiliyor. Yapılan araştırmalara göre Keçua dili Türkçe. Ne yazık ki öldürülenlerde bizim yakınlarımız Turan soyundan gelme. Ben onların dil köklerine bir süredir çalışıyorum. Arjantin bilimteyiyle yazışarak konuyu daha derinden de deşeceğim.

Arjantin ençok yerlinin öldürüldüğü ülke. Nedeni de Arjantinli Bükey(komutan) Arjantin’de ak, Avrupalı soy olsun istemiş. O nedenle kara derililer ile yerli görünüşlüler öldürülmüş. Gerçekten de bu gün Arjantin’de tek tük görülen kara derililer Peru ile Paraguay’dan geçici olarak gelen yerli kişiler.

Arjantin, İspanyollarca ele geçirilince, yerliler hemen hemen kimse kalmamacasına kıyımdan geçirilmiş.

Ancak 16. Yüzyılda yayılan vebadan birçok kişi ölünce ak derililer Buenos Aires’i terk etmişler. Çok sonraları bu kesime Avrupa’dan özellikle göçmen İtalyanlar, sonra İspanyol ile Fransızlar ile Çingeneler göçmüş. İlk çıktıkları yer ‘La Boca’. La Boca, Boca Junior çeynikteyinin olduğu, ayrıca Maradona’nın çıktığı yer. Bizim dilimizde ‘tenekeli mahalle’. Gerçekten de evler tenekeden ancak türlü çeşitli betlerle(renklerle) boyanmış. Çoğunda Çingeneler yaşıyor. Maradona’da onlardan biri. İşte ünlü ‘Tango’da göçmenlerce, Avrupa-Afrika küğünün(müziğinin) karışımı olarak burada doğuyor. Tango çalgıları; küçücük gitar, akordeon, gitar, viyolonsel, keman ile piyano. Ana çalgı; akordeon ile gitarcık. La Boco’da yolda yolakta Tango oynayanlar oldukça sık görülüyor.

Öldürülene yerlilerin çalgıları ise; davul, bambu sıralı flüt, kaval, tanecik bağlı demet, gitar.

Tango yalnızca bir küğ değil ayrıca kadın ile erkeğin eşitlik içinde; şehvetle, ihtirasla, tutkuyla, başkaldırışla, incelikle, zarafetle, güç ile çabuk ayrıca uyumlu devinim ile, yılmaz yırtıcılıkla çalgı eşliğinde yapılan bir aşk öyküsü. İçindeki devinimlerde bir yaratıcılık, bir özgürlük, kadın ile erkeğin yüzde yüz bir uyumu ile eşleşmesi var. Bu döneme dek en güzel tango ezgisi söyleyen, 1955 yılında ölmüş olan Carlos Gardel. Kendisi Buenos Aires’in bizimde kaldığımız Abosto uramından. Saki bizim Zeki Müren’imiz gibi. En çok sevilen o. O nedenle Abasto Otelinde onun anısına her gün tango öğretiliyor. Ayrıca kentin çeşitli yerlerinde tango gösterileri yapılıyor. Tango yalnızca  Buenos Aires’e özgü.  Yıllar önce Stanford Bilimteyindeki arkadaşım Alferedo Pralet’in tangolarının tadını unutamam.

Arjantin uzun süre batıdaki komşusu Şili, kuzeydeki komşusu Paraguay ile sınır savaşları yapmış. Gün gelmiş Paraguay’ın erkelerinin yüzde 80’i savaşlarda ölmüş. Ancak yoksul Paraguay’da çoğalma oranı yüksek olduğundan kısa sürede eksiği gidermişler. 

Arjantin demek “Gümüş” ülkesi demek.  Arjantin denilince akla ilk gelen tango ile onu en güzel söyleyen Carlos Gardel, ayrıca yumuşak, yiyimi güzel dana eti ile yeşil elması, Eva Peron ile El Turco gelir.

Eva Peron halen seviliyor. Eva bir yoksul kızı. Genliğinde dilencilik yaptırılıyor. Sonra barlarda şarkı söylüyor. Sonra bay Peron onunla evlenerek saraya taşıyor. Eva, yoksulların, işçilerin yanında yer alıyor. Onu kendilerinden bilip bağırlarına basıyorlar. 32 Yaşında meme yiyilcesi(kanseri) oluyor. 1955’de 33 yaşında ölünce, ölüsü mumyalatılıyor.  Sonra Bay Peron başka bir kadınlar evleniyor. Ancak ordu yönetimi ele alınca Eva’nın öldüğüne inanmayıp mumyalanmış kulağı, burnu ile parmağını keserek DNA örneği alıyorlar. Onu İtalya’ya gömüyorlar. Sonradan ölüsü BA’ya getirilip gömülüyor. Arjantinli ile yabancılar akın akın onun anıt gömütünü görmek için koşuşturuyorlar.

El Turco, Türk kökenli olup Arjantin kaçalını batağa sürüklemiştir.

B.A. düzlükte kurulmuş, koca bir kent. Her yan anıtlarla, ayrıca süslü yapılarla donatılmış. Yolları oldukça geniş. En geniş yolu olan 9 Temmuz yolu 129 metre, 13 gidiş, 13 geliş, ortası yeşillik.  En renkli alış veriş sokağı Florida. Güzel et közlemecileri de bu yolu kesen ikincil yollarda. Özellikle Lavalla sokakta. Arjantin’in akça birimi Peso(s). Bir dolar 3,8 Pesos, bir Avro 5,25 Pesos. Kambiyo diye akça çevirenlerden korkun. Alış verişte pazarlık var. Yaklaşık %10 ile 20 indirim yapılıyor. En çok alınacak şey deri ürünleri. Bir deri kovboy şapkası 120 ile 500 Peso arası. 350 gr’lık sığır bifteği 23 ile 48 Pesos. Ancak salata 18 ile 30 Pesos. Bira 12 ile 24 Pesos. Arjantinin şarapları ile birası ünlü.

En beğenilen semti Fransızların kurduğu Recoleta. Diğer iyi semtleri San Nicolas, Palermo, Palermo Soho. Irmak kıyısında yemek yemek için çok ucuz, ayrıca nitelikli aş evleri Puerto Madero’da. San Telmo, Balvenera diğer bilinen semtleri.  

Florida caddesi sanki bizim İstanbul’daki İstiklal Caddesi gibi..Ayaküstü yiyecek yerleri ile alış veriş işlikleri burada. Oldukça kalabalık, ayrıca renkli.

Arjantin’de sokaklarda çok genç var.

Ayrıca Arjantin’de ekinsel etkinlikle oldukça yoğun. Çok sayıda opera, tiyatro, cinema var.

BA içinde oldukça bol, düzenli, içi anıtlarla doldurulmuş çok sayıda yeşil alalnlar da var. Bu yeşil alanlarda yaşlısı genciyle çok sayıda kişinin çeynik(spor) yaptığını görüyorsunuz.

Arjantin’de yaşam Türkiye’ye çok benziyor. En çok ta sigara içilmesi, yolların izmaritlerle dolu olması, satıcıların içeri çağırması, dilenciler, kadın satışı.

Arjantin göçlerle karışmış bir ulus. 27 tane kıraydan(eyaletten) oluşuyor. Buenos Aires’in içi 4, dışıyla birlikte 14 milyon. Toplan ülke çoğunu ise 40 binbin(milyon) dolayında.

Yeraltıyolu Güney Amerika’nın ilki. Bir yerden bir yere 1,10 peso(40 kuruş). Bingitler(taksiler) ise yaklaşık 1 kilometresi 1 peso. 3,5 peso ile açılıyor. Oldukça güvenli.

Yolların iki yanı ortası, yolu gölgeleyecek ölçüde yoğun ağaçlı. Yeni yapılar bizim gibi, ancak çok düzensiz. Ayni sokakta 2 katlı da var, yanıbaşında 15 katlı da.

BA’Dan her gün Uruguay’ın başkentine deniz otobüsü kalkıyor.

 Yol 3,5 saat. Yemek içinde günlük tur 190 dolar.

Arjantinde hava gerçekten çok güzel; yaız akşamları yağmur yağıyor, gündüz açık.

Geniş yolları, oraltı(trafik) sıkışmaşını engelliyor.